6 Eylül 2018 Perşembe

VARLIK ALIM PROGRAMLARI

 2008 Krizi sonrası küresel olarak büyük merkez bankalarının( Abd, Avrupa, Japonya, İngiltere ) gerçekleştirdiği parasal genişleme  ''Varlık Alım Programları'' olarak anıldı.(Ya da teknik adıyla QE) 

  Parasal genişleme ekonominin döngüsel olarak gerçekleştirdiği basit bir işlem olsa da ( 2008 Krizi nasıl bir krizdi anlamak için bu paylaşımı okumanızı tavsiye ederim. ) 2008 Krizi sonrası gerçekleşen parasal genişleme  öncekilerden kesinlikle ayrışır, Modern tarihin en büyük para basma faaliyeti gerçekleşti; ekonominin son on senesi ve bugünü hatta öngörüde bulunacaksanız gelecek 7-10 seneyi anlamak için parasal genişlemenin ne olduğunu bilmek şart.

 Öncelikle konuyu anlamak için rezerv para sahibi olmak ile olmamak arasındaki farkı anlamak lazım. Normalde enflasyonu(şu iki paylaşımda basitçe anlatmaya çalıştım: Enflasyon nedir-1 , Enflasyon nedir-2 ) anlatırken şöyle basit bir benzetme kullanırız:

 Piyasada 100 birim ürün var, 100 birim de para var. 

1 birim ürün= 1 birim para

Piyasaya 100 birim daha para enjekte  edilirse(neden,nasıl olduğunu linkte anlattım.) insanlar iki kat tüketemezler , ürünlerin fiyatı iki kat artar. Aksi durumda devletler devamlı para üretir ve bu parayla halkın tüketim yapmasını sağlarlardı.

  Bu durumun küçük de olsa bir istisnası var. Para birimi rezerv para olan (Dolar , Avro , Yen , Paund vs. ) ülkelerin parasına ülke dışından da talep olduğu için para basma işlemi doğrudan enflasyona sebep olmayabilir. İşlem şöyledir; Merkez bankası parayı basar, faiz oranlarını düşürme, düşen maliyet sebebiyle dış kaynaklı finansman talebi vb. etkiler sebebiyle para ülkeyi terk eder.(Bu döngüyü sağlayacak seviyede/hızda para basılır) Kısacası enflasyon üretmeyecek şekilde para basmak bazı ülkeler için bir miktar mümkündür fakat bir şekilde yurt dışına çıkması sağlanan para, yurduna dönerse enflasyon  patlar; bu sebeple de rezerv para sahibi her ülke için ülke dışında dolaşan para ciddi bir ekonomik risk unsurudur ve para basmayı gerektiren sebepler ortadan kalkınca o parayı ülkeye geri çekip imha etmek isterler/ imha ederler.

  Bu durumdan dolayı birçok ülkede işler kötüye gidince ekonomiyi yönetimi sıkı para politikası uygulayarak ekonomide dengeleme sağlamak isterken Abd , Avrupa , Japonya vs. tam aksine işler kötüye giderken para politikasını gevşeterek tüketimi teşvik ederek sıkıntıdan çıkmaya çalışırlar.

Peki 2008 krizinde ne oldu? 2008'de parasal gevşemenin diğerlerinden farkı ne?

  2008 Krizi'nin başlamasından (lehman Brothers'ın iflası) hemen sonra kongrede Fed başkanı Bernanke'nin-ekonomik krizler hakkında dünyadaki en saygın akademisyenlerden- kullandığı ifade aynen şudur; ''hızlı ve cesur bir şekilde harekete geçmezsek 1929'dan(Büyük Buhran) çok daha büyük bir kriz yaşayacağız ve Hemen bir adım atmazsak Pazartesi bir ekonomimiz olmayacak.''

Basitçe Durum Şuydu;
 Lehman Brothers, Beklenmedik şekilde iflasa terk edilince inanılmaz bir şok ortaya çıktı ve Abd'de bankalar zaten zor durumdaydı, üstüne batış diğer bankalara da sıçrayacak korkusuyla müşteriler hızla paralarını bankalardan çekmeye başladılar.- Bankacılık güvene dayalıdır, dünyanın en iyi bankası bile müşterinin güvenini kaybederse birkaç gün içinde batar- Bu  kadar güçlü bir hareket sebebiyle Abd ve dünyada para kıtlığı ortaya çıktı.

 Bernanke, 2008 Krizi'ni atlatmak için bankalara devasa likidite sağlanmasını ve parasal genişlemeyi tercih etti, normalde parasal genişleme şudur?


 Merkez bankası, para basarak devletin kısa vadeli tahvillerini satın alır ve faizler düşer. Para da dolaylı olarak halka ulaşır. Para politikasını kontrol eden merkez bankası marifetiyle bu para için ülkede cazip getiri sunulmaz ki para ülkeyi terk etsin. Kısa vadeli tahviller yetmezse uzun vadeli tahviller ile bu işlem sağlanırdı.

Abd'de , Parasal genişleme 2008'de başladı; 800 milyar dolarlık bir programdı, 2010'da bitmesi düşünülüyordu. Program 2014'te sona erdi, basılan para ise 3.5 trilyon dolar civarında bir paraydı.

Dünyada ise toplam basılan para 10 trilyon doların üstünde; 2008-2018 arasında dünyada dolaşımdaki toplam para üç katına çıktı. Abd, 2017'de bastığı parayı geri çekmeye başladı, diğer üç ülke ise halen para basmaya devam ediyor.


  İşler kontrolden çıksa ve bu para ülkelerine hızla dönse bahsettiğimiz dünya ekonomisinin lokomotifi ülkelerde hiper enflasyon(+%50) kaçınılmaz; yine bu sene dünyanın birçok yerine görünen ekonomik sıkıntılarda dünyada dolaşan trilyonlarca dolarlık paranın oluşturduğu balonların etkisi büyük.

  Abd, 2008'de başladığı ve 2010'da sona erdirmeyi plandığı QE1 programından sonra 3 defa daha para genişlemeye gitmişti, basılan paraların geri çekilmesi planları da beklenenden çok sonra başladı. Tuhaf olarak da bu dönemde basılan bu kadar paraya rağmen küresel enflasyon ortaya çıkmadı, bu da küresel anlamda ekonomist,yatırımcı ve ekonomiyi yönetenlerin realiteden kopmasına sebep oldu.

  Geçen seneye kadar bu durum ''YENİ NORMAL''  diye açıklanmaya çalışıyordu, yani bildiğimiz en temel, klasik iktisat teorileri bile demode kalmıştı ve dünya ekonomisi gelişen teknoloji,ulaşım vs. sayesinde eskiye göre çok daha zor enflasyon üretebilir hale gelmişti.

  Bu kabulle hareket eden ya da alınan riskin büyüklüğünü görmeyen birçok ülke,şirket, kişi büyük hatalar yaptı; Özellikle Gelişmekte olan piyasalarda risk çok yüksek çünkü bahsettiğim trilyonlarca dolar gelişmekte olan ülkelere ucuz kredi olarak aktı, şimdi ise bu paraların ödenme vakti... Borcu alan devletler,şirketler,kişiler bu anormal durumun bir gün sona ermek zorunda olduğunu fark etmekte geciktiler ve hazırlıksız birçok devlet,şirket,kişi ciddi zorluklarla yüzleşiyor/yüzleşecek.

 Parasal genişleme Abd'de geçen sene sona erdi, diğer ülkelerde yakın zamanda sona erecek ama basılan paraların geri çekilmesi ise uzun yıllar sürecek. Görünen o ki önümüzdeki 5-10 sene de parasal genişlemeden sık sık söz edeceğiz.

Türkiye'nin kronik enflasyon sorunu neden geçen seneye kadar ciddi sorun  çıkarmadığını varlık alım programları ile beraber düşünmek gerekir.

Ekleme: Varlık Alım Programlarının Abd ekonomisini sürüklediği durum

Ekleme-2:varlık alım programlarının sonlandırılması