4 Nisan 2020 Cumartesi

KARŞILIKSIZ PARA BASMAK

Karşılıksız para basmak ne demek


 Merkez Bankası para basmalı mı sorusu son günlerde ekonomi gündeminin en önemli mevzusu haline geldi. Merkez Bankası para basması konusuna girmeden bazı konulara değinmek gerekiyor; öncelikle toplumda yaygın şekilde halen para basmanın altın karşılığı olması gerektiğine dair bir inanç var ya da sadece rezerv para birimi sahibi ülkelerin karşılıksız para basmak hakkına sahip olduğuna dair hatalı bir inanç var. Bunlar yanlıştır, bu makalenin hemen altında bu konu ile ilgili bir makale var okumaya oradan başlayabilirsiniz.

 Bunun dışında senenin belli dönemlerinde piyasaya yoğun miktarda yeni nakit para sürülmesi her sene Merkez Bankası gizliden para mı basıyor komplo teorilerini beraberinde getirir; gerçekte ise Merkez Bankası gizliden para basıyor olsa bunu gerçekleştireceği en son yol piyasaya nakit para sürmek olur ! Her sene genelde bayram önceleri insanların fiziksel banknotlara ihtiyacı arttığı için Merkez Bankası piyasanın talebini karşılar, Merkez Bankası'nın para arzı içinde bizim gündelik hayatta kullandığımız fiziksel banknotların ağırlı son derece azdır. Güncel duruma gelince alınan önlemler sebebiyle (ATM'lerin nakit verme limitinin artması, bankalardaki aktivitelerin yavaşlatılması vs.) fiziksel banknot ihtiyacının artmış olması son derece olasıdır, bu sebeple de normal zamanlara göre çok daha fazla temiz banknot görüyoruz.  Bu konuyu da benzer konularla beraber linke havale edeyim. (Merkez Bankası gizlice banknot basabilir mi

 Girişe son olarak şunu da ekleyeyim; Merkez Bankası'nın para arzı (Ben yazıyı gereksiz ayrıntılar ile uzatmamak için para arzı tanımlarına girmeyeceğim.) doğal bir ivme ile zaten sürekli olarak artmaktadır veya artması gerekir diyebiliriz. 

karşılıksız para basmak ne demek
M3 para arzı



Merkez Bankası'nın para arzı ekonomik büyümeye paralel bir artış sergilemezse bu durum ekonomik aktiviteyi olumsuz etkiler. Çok basit bir özetle açıklamak gerekirse yaygın olarak kullanılan karşılıksız para basmak aslında şudur; Türkiye'de 100 ekmek üretiliyorsa piyasada 100 lira olmalıdır diyelim, bir sonraki sene 105 ekmek üretiyorsak piyasadaki para da yaklaşık 5 artmalıdır ki dengelenme olsun. Bunun altında bir para arzı artışı ekonomik aktiviteyi sekteye uğratır.(Arz-Talep olur ama likidite problemi sebebiyle üretim istenen seviyede tüketiciye ulaşamaz.) Bu mantığın dışında para arzı artışı ise muhtemelen enflasyon üretir.


karşılıksız para basmak ne demek
M3 para arzı yıllık artış

 Uzun bir giriş oldu ama konumuza gelirsek son günlerde Türkiye'de ve dünyada tarihte görülmüş en zorlu ekonomik şartlar yaşanıyor. Covid-19 salgını sebebiyle bütün dünyada arz, üretim ve tedarik zinciri aynı anda sorun üretmekte ve bu duruma da yönetimlerin müdahale etmesi gerekiyor fakat yönetimlerin mevcut sorunlara müdahale edebilmesi için kaynağa ihtiyacı vardır fakat kamunun da gelir kaynağı en temelde toplumdur o zaman da olmayan bir kaynağı üretme ihtiyacı ortaya çıkar ki akla gelen tek merci bu durumda merkez bankalarıdır ve merkez bankaları halk kullanımı ile karşılıksız para basmak (üretim artışı ile izah edilemeyecek şekilde para arzını artırmak) yöntemi ile kaynak üretir.

 Geçmişe dönelim, Ağustos 2018'de dolar/Türk Lirası yaklaşık 7.25 seviyesine yükselmişti ama daha sonra aşama aşama bu değer tekrar 5.2 seviyelerine kadar geriledi şöyle izah edelim piyasada 100 birim para var ise insanlar dövize hücum ettikçe dolar 7 de olur 70 de olur fakat Türkiye'de insanlar gündelik işlemlerini Türk Lirası ile gerçekleştirdiği için dövize yönelim arttıkça doğal olarak Türk Lirası yokluğu yaşanır ve bu yokluk ise bu defa döviz baskı altında kalır yani özetle havuzdaki para artırılmazsa Türk Lirasının değer kaybedebilme kapasitesi belli bir sınırlılık içinde kalır ama havuza para akıtılmaya devam ederse olumsuz senaryoları çok daha güçlenmiş olur.


 Para arzını artırmak ciddi olumsuzluklara yol açması ihtimali güçlü iken olumsuz şartlar altında para arzını artırmamak da bir noktadan sonra katlanılması zor bir olaya dönüşür. Çok boyutlu bir konudur ama ben yine Türk Lirası değeri üzerinden anlatmaya çalışayım hatırlarsanız 2018'in sonunda büyük bir kur şoku yaşadık ama kur şoku aynı zamanda piyasada dolaşan likiditenin de azaldığı anlamına gelir. 

 2019'da ihtiyat akçesinin hazineye aktarılması Twitter'da bazı hesaplar için Pandoranın Kutusu açıldı olarak yorumlanmıştı çünkü sorunlar para basarak çözülmeye başlayınca enflasyon, döviz borçluluğu gibi dinamikler hep daha fazlasını gerektirecektir yani para basmak hep daha fazlasını gerektirir. Bu sadece Türkiye ile alakal bir mevzu da değildir.

 Şu soru da akla gelebilir? İhtiyat akçesi de halk değimiyle bir nevi para basmadır(Para arzını artırma) Neden döviz, enflasyon vs. uçuşa geçmedi?

 Bu da olayın diğer yönüdür; İhtiyat Akçesi hazineye aktarılırken farklı kaynaklardan piyasaya aktarılan likidite azaltılmıştı yani ihtiyat akçesi bir manada bir para arzı artışına yol açmamıştı bahsettiğim gibi bir önleme başvurulmasa bile ifade ettiğim paranın doğrudan enflasyon üretmesi beklenmesi gereken net bir olgu değildir yarın para arzı artırılsa bile bu paranın kesinlikle enflasyon üreteceği sonucunu çıkaramayız. Basitçe ifade etmek gerekirse Merkez Bankası 100 birim olan para arzını 500 birime çıkarsın diye düşünelim ama bu para bankaların kasasında kalırsa veya tüketime gerektiği seviyede ulaşmazsa enflasyona yol açacağı kesin değildir. Örnek ile ifade etmek gerekirse bahsettiğim durum Amerika'da yaşandı ama bu süreçte Amerika'da enflasyonun kontrolden çıkması bir yana deflasyon riski yaşandı.

para basmak altın karşılığı
Fed bilançosu

 Talep yoksa para arzını artırmak patinaj etkisi dışında bir sonuç doğurmaz ve önümüzdeki aylarda talep konusu Türkiye'de de önemli miktarda azalacaktır fakat para arzını artırmak kısa vadede enflasyon sorunu oluşturmazsa bile üretilen para şartların normalleşmesi ile riskleri de beraberinde getirecektir. Gelişmiş ülkelerde çok uzun süre artırılan para arzının olumsuz sonuçlar doğurmamasının arkasındaki yapısal nedenler Türkiye'de mevcuttur demek çok zor.

 Para arzını artırmak kadar bunun nasıl bir yol ile yapıldığı da önemlidir; Para arzı tahvil satılarak da artırılabilir (Geçmişte gerçekleşen Varlık alım programları gibi) ve bu yolla para arzının muhtemel olumsuz sonuçlarından kaçınmak çok daha kolaydır. Artırılan para sorun üretirse Merkez Bankası elindeki tahvilleri satıp para arzını dizginleyebilir fakat bu yöntem ekonomiyi desteklemek için daha az etkilidir. Diğer yandan artırılan para arzı veya üretilen kaynak hanehalkı, şirket veya hazineye doğrudan farklı kanallar ile aktarılması ekonomiyi desteklemek konusunda çok daha yararlı sonuçlar verebilir (helikopter para) fakat bu yöntemin kullanılması durumunda Merkez Bankası'nın ileride para arzını kısması veya ortaya çıkan sorunlar ile mücadele etmesi çok daha zorlu olur.


  Bu yazı bir giriş yazısı oldu; Türkiye özelinde para arzının arttırılmasının muhtemel sonuçları ile alakalı başla bir yazı yazacağım.

Twitter: Yusuf Yüksel

(Güncelleme sona erdi.)

Karşılıksız Para Basmak ne demek


Toplumumuzda çok yaygın olarak kabul görmüş hatalı bir inanış var. Bazı paraların ya da Türk lirasının basılırken bir karşılığı olması gerektiği ya da olduğu kabul edilir ama gerçekte bütün paralar karşılıksız basılır ya da tam tersi de doğru kabul edilebilir. Merkez bankasının rezervinde para arzını karşılayacak kadar altın bulunursa paranın karşılıklı olduğu aksi durumda piyasadaki paranın karşılıksız olduğu bilgisi doğru değildir.

  Türkiye'de ve dünyadaki paraların altın karşılığı yoktur. Bir para biriminin karşılığı üzerindeki merkez bankası başkanının imzasıdır, başkanın imzası ile merkez bankaları elinizdeki paranın karşılığı olan değeri size iade edebileceğini ifade eder, bunun inandırıcılığı da paranın değerini doğrudan etkiler. 


Karşılıksız Para inanışının kökeni


 1971'e kadar dolar altın karşılığı olarak basılmaktaydı ve diğer ülkelerin (Bretton Woods anlaşmasına taraf olanlar) para birimleri dolara karşı ancak %10 değer kazanıp kaybedebiliyordu, bunun dışında bir değerlenme için IMF izni gerekliliği tasarlanmıştı. Abd'nin bu sistemi sürdürememesi ile dolar dahil altın karşılığı basılan herhangi bir para birimi kalmamıştır ve bu sistem ifade ettiğim gibi 50 yıldır terkedilmiştir.


Karşılıksız para basılması bir hata mıdır



Bu sorunun cevabını bulmak için özetle insanlığın para serüvenine bakmak lazım.


  İnsanlar eski çağlarda takas ile ticaret yapıyorlardı ama bunun belli zorlukları vardı.(İnek satacak iseniz ineğinizi peşinize takıyordunuz vs.) Lidyalılar bunun sıkıntılı bir işlem olduğunu fark ettiler ve bugünün senedine karşılık gelen parayı kullanmaya başladılar. Neydi bu para? İneğinizi peşinize takmak yerine gidip bir otoriteye teslim edip para alıyordunuz, ineğiniz ile tavuk alacaksanız parayı tavuk sahibine veriyordunuz, para sahibi paranız ile gidip sizin ineğinizi alıyordu. İnsanlar kolaylığı sevdiği için zamanlar bu işlem daha da kısaldı ve insanlar doğrudan para ile mal değişimi yapmaya başladılar.

 Daha sonra insanoğlunun her güzelliği bir şekilde bozma huyu devreye girdi. Paranın bir otoritede mal karşılığı vardı ama otorite ya da başka faktörler para miktarı=mal miktarı dengesini bozuyordu; bunun en temel sebebi insanların güven duyduğu otoritelerin piyasaya fazladan para sürmeleriydi! Piyasadaki para artınca sizin elinizdeki para ile alabileceğiniz değer, otoriteye bıraktığınız değerin altında kalıyordu.Biz buna enflasyon diyoruz, Enflasyon ilk çağlardan beri vardı.

 Modern enflasyonu ise 1800'lerde keşfettik direk hikayesini bırakıyorum.(John Law ve Mississippi Balonu)

  İnsanlar enflasyondan korunabilmek için enflasyonu üretilemeyecek bir para arayışına girdiler, en uygun materyal ise altındı. Üretimi sınırlıydı ve maliyetliydi.(Enflasyonu zor) Üstelik işlemesi kolay ve dayanıklılığı yüksekti.

  Altın para olarak kullanıldıktan sonra enflasyon sorunu çözüldü mü? Hayır, otoriteler altın fazladan piyasaya süremiyorlardı ama var olan altına başka ürünler katıp (ayar düşürme) piyasada dolaşan altını artırıyorlardı fakat bu durumun bugünden farkı ise altının değerinin düşürüldüğü insanlar tarafından çok rahat olarak fark ediliyordu yani enflasyon bugün gibi sinsice değil aleni yükseltiliyordu. Osmanlı Devletinde altının ayarının düşürülmesi ile çıkan isyanları takip ederseniz, Osmanlı'daki enflasyon sorunu hakkında bilgi sahibi olabilirsiniz. 

   Yakın çağda altın artık ticareti sağlamakta yetersiz kalmaya başladı. İnsanlar yine kolaylık olsun diye daha kullanışlı pamuktan ürettikleri kağıt paraları kullanamaya başladılar, bu paraların altın karşılıklarını ise merkez bankalarına koydular, altının  ayarını düşürmenin yerine ise para basma geldi.


karşılıksız para basmak

  Bu durum ilk büyük sorunu 1920'lerin sonunda çıkardı.(Büyük Buhran) Birinci Dünya Savaşı sonrası o günün dünyasının en büyük üreticisi olan ülke Almanya, en büyük ticari gücü olan İngiltere ve bütün Avrupa büyük borçlara girdiler, bu borcu finanse edebilecek tek güç ise o devrin yükselen devleti Abd idi. 

  Abd, Birinci Dünya Savaşı sonrası ısrarla alacaklarını altın ile tahsil etmek istedi, aslında borçlu devletlerin borçlarını ödeyebileceği kadar katma değer üretecek kapasiteleri vardı ama dünyada bu kadar büyük işlemleri gerçekleştirmeye yetecek kadar altın yoktu, devletler de  altına yönelince altın fiyatları uçuşa geçti yani devletler borcunu ödedikçe borçları artıyordu. Abd borçlu devletlerin makro ekonomik dengelerini alt üst ediyordu ki Büyük Buhran'dan önce makro ekonomi diye bir ekonomi dalı bile vardı diyemeyiz ! Çok basitçe ifade edersek Abd, kendine yumurta borcu olan devletlerin tavuklarını alırsa yumurtayı tahsil edemeyeceğini anlamadı.

 Altın aşırı değerlenince devrin dev ticari gücü İngiltere (Altın rezervlerini kontrol ediyordu) para birimi çok değerlendiği (Altına talep paundu da değerlendiriyordu) için Almanya ve benzeri ülkeler ise  altına karşı para birimleri devamlı olarak değer kaybettiği için büyük sıkıntılar yaşıyorlardı.

  Büyük buhranın en büyük sebeplerinden biri insanlar üretim yaptıkları halde bu üretimi ticarete dökecek paranın piyasada olmamasıydı ! Büyük buhran'dan Almanya parayı terk ederek çıktı(takasa döndü) ardından da İkinci Dünya Savaşını başlattı.

 Son yıllarda büyük merkez bankalarının her krizde deli gibi para basmalarının sebebi Büyük Buhran tecrübesidir.(Büyük Buhran nedir) Abd'nin karşılıksız para takıntısı insanlığa çok büyük acı yaşatmıştı ve günümüzde suistimal ediliyor olsa da aynı hatanın yapılmaması için çaba harcanmaktadır.(Fed neden yüzlerce milyar dolar bastı)

  Konumuza dönersek Abd'nin merkez bankasında para karşılığında altın tutma ısrarı İkinci Dünya Savaşı sonrası da devam etti, IMF ve Dünya Bankası'nın asıl kuruluş amacı Abd'nin korumaya çalıştığı altın karşılığı para sistemini korumak istemesidir. Karşılıksız para basma efsanesinin kaynağı da budur.

   Sistem Abd dolarının Altın karşılığı basılması dünya para birimlerinin ise Abd doları göre fiyatlanması üzerine kuruluydu.- Bugün doların bu kadar itibarlı olmasının en büyük sebeplerinden biri budur- bu sistem de 1971'e kadar zorlanarak da olsa devam ettirildi ama 1971'de Abd'de karşılıklı para basma ısrarından vazgeçti.

  Bugün dünyada parasının herhangi bir emtia karşılığı olan hiçbir devlet yoktur, paranızın karşılığı olan katma değeri devletler bir emtia ile değil temsil ettikleri devletlerin üretim gücüyle size ödemeyi vaat ederler. Güvenmek ya da güvenmemek  de paraya kullananlara kalmış.

  Dünya üzerindeki altın kapasitesi ise  dünyadaki ticaretin sadece  1/5'ini karşılayacak seviyededir yani Altın karşılığı para basmanın ticarette yol açacağı problem Büyük Buhran'ın bile çok çok ötesinde..

  Altının değerini beş kat artırarak yine altın karşılığı para sistemi kurulabilir ama;


  • Sadece bir gelenekten dolayı bir emtiayı beş kat değerlendirmek çok mantıklı değildir.



  • Altın karşılığı para sistemi bahsettiğim gibi altının beş kat değerlenmesi durumunda tekrar kurulabilir ama (altını olmayanın canı çıksın) ileride ki senelerde aynı problem tekrar ortaya çıkacaktır çünkü dünya ticaretinin büyüme hızı, altın üretimi ile karşılaştırılamayacak kadar hızlıdır. 


  Altın yerine ikame edilecek bir alternatifte yoktur çünkü;


  • Bu hamle ile dünyada devasa bir servet çöküşü ortaya çıkar.(Altınlarımız demir olur) 


  • Altın gibi ulaşımı zor alternatif ürünlerin hiçbirinin altın kadar bile üretimi yoktur veya altının sağladığı avantajları sağlamazlar ki bu avantajların kullanışlı olmadığı ortaya çıkmıştır.

 Sonuç olarak karşılıksız para diye bir  şey yoktur, böyle bir sistemin kurulması da pek mümkün görülmemektedir. Paranın karşılı merkez bankalarının gücüdür ve merkez bankaları bunu halkın lehine yönetmekle yükümlüdür. Olması gereken bu iken olan ise şudur Helikopter Para yöntemi ile kaynak aktarımıdır hatta suistimal sistematize olma yolundadır.(Modern Para Teorisi)

8 yorum:

  1. Okuyunca mantıklı geldi güzel olmuş :)

    YanıtlaSil
  2. Merhaba Yüksel bey. Neredeyse tüm makalelerinizi özümseyerek ve zevkle okuyorum. Çok anlaşılır bir dilde yazdığınız için de teşekkürler. Açıkçası ben yazdıklarınızın % 99 unu anlıyorum. Bir konuya dikkat çekmek istiyorum. Yazınızda "İnsanoğlunun her güzelliği bir şekilde bozma huyu devreye girdi,Paranın bir otoritede mal karşılığı vardı ama otorite ya da başka faktörler ile para miktarı=mal miktarı dengesi bozuyordu, genelde de piyasaya fazla para sürülerek bu durum gerçekleşiyordu, piyasadaki para artınca sizin elinizdeki para ile alabileceğiniz değer, otoriteye bıraktığınız değerin altında kalıyordu.Biz buna enflasyon diyoruz," şeklinde bir cümleniz var. Bu cümlenizden de anlaşılıyor ki para diye kabullendiğimiz her ne olursa olsun otoriteler bir şekilde bu parayı fazla basarak (altın olsaydı fazladan basamazlardı o yüzden altın hariç) enflasyona sebebiyet vermektedirler. Günümüz dünya düzeninde her ülkede otorite var. Dolayısyla bu yazıda da belirttiğiniz üzere yakın zamanda (2008 krizinde) para basılarak krizden çıkıldı ama bu paranın enflasyon üretme ihtimali daima potansiyelini koruyor.Dolayısıyla otorite oldukça paramız değer kaybetmeye mahkum. Bildiğimiz kadarıyla herhangi bir otoriteye bağlı olmayan merkeziyetsiz (otorite yok) kripto paraların (Bitcoin gibi) arzı sabit. Mesela bitcoinin (bundan sonra BTC diyeceğim) arzı sadece 21 milyon adet ve 2008 yılından üretilmeye (üretmek derken bunu herhangi bir otorite değil, gerekli bilgisayar ekipmanlarını [ki çok yüksek meblağlar] sağlayan ve BTC üretirken kullandığı elektrik masrafını karşılamaya razı olan herkes üretebilir.) başlandığından beri yaklaşık 17 milyon tane üretilebilmiş ve her geçen yıl gitgide daha az üretilecek ve yaklaşık 2140 yılında tüm BTC lerin üretimi tamamlanacakmış. Dolayısıyla her geçen yıl enflasyonu gitgide düşecek. (Mesela 10 milyon üretilmişken bir sonraki sene 1 milyon üretilecekse yaklaşık enflasyon % 9 iken 20 milyon üretime gelindiğinde bir sonraki seneye 100 bin üretilecekse % 0.5 enflasyon demek olacak). Sormak istediğim şu: BTC geleceğin parası olabilir mi? Benim en güvenilir bulduğum değer BTC. Çünkü belirli bir otorite tarafından üretilmiyor, taşıma problemi yok (ineği otoriteye götür senet al gibi bir iş yok), altından daha kullanışlı (altınını taşırken çalabilirler), ayrıca en önemlisi de altında bile var olan enflasyon BTC de ileride hiç olmayacak. Bu durumlar sizin para ile lgili anlattıklarınızla da oldukça örtüşüyor. Daha bir kaç sorum daha var. Ama burdan başlayalım.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Selamlar. Bu konu hakkında daha önce de soru sorulmuştu anladığım kadarıyla bir makale yazacağım.

      Sil
    2. Teşekkür ederim Yüksel bey. Sabırsızlıkla bekliyor olacağım.

      Sil
  3. Diğer sorum ise " Abd, ısrarla alacağını altın ile tahsil etmek istedi, aslında borçlu devletlerin borçlarını ödeyebileceği kadar katma değer üretecek kapasiteleri vardı ama dünyada bu kadar büyük işlemleri gerçekleştirmeye yetecek kadar altın yoktu, devletler de altına yönelince altın fiyatları uçuşa geçti yani devletler borcunu ödedikçe borçları artıyordu. Abd borçlu devletlerin makro ekonomik dengelerini alt üst ediyordu ki büyük buhrandan önce makro ekonomi diye bir ekonomi dalı bile vardı diyemeyiz ! Çok basitçe ifade edersek Abd, kendine yumurta borcu olan devletlerin tavuklarını alırsa yumurtayı tahsil edemeyeceğini anlamadı." cümleniz ile ilgili. Madem borçlu devletlerin borçlarını ödeyebileceği kadar katma değer üretecek kapasiteleri vardı o zaman o ürettikleri ürünleri başka pazarlara altın karşılığında satıp (Amerika'ya satamıyor çünkü illa altın istiyor Amerika [ki bu oldukça saçma] para verip alacağı malları altın karşılığı sayabilirdi ki Amerika'nın buradaki amacının diğer borçlu devletleri batırmak olduğunu anlıyoruz ki ben de sizin gibi altının tamamen geleneksel bir yatırım aracı olduğunu içsel bir değerinin olmadığını düşünenlerdenim.) Amerika'ya borcunu altın olarak ödeyebilirlerdi veya Almanya kendi ülkesindeki işgücünün bir kısmını altın arama için kullanabilirdi.Çünkü ha mal üretip başka pazarlara satıp karşılığında altın alıp borcunu Amerika'ya altın ile ödemişsin, ha bu malları üretecek işgücünü altın arama için kullanıp altın bulup borcunu altın olarak ödemişsin. Sonuçta aynı kapıya çıkmaz mı? Belki diyeceksiniz ki altın bulmak öyle kolay değildir ki veya Almanyanın altın arayabilecek teknolojik ekipmanı yoktu. Açıkçası buralar bende biraz eksik kaldı anlama noktasında.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Sorun dünyadaki altın miktarının ticareti sürdürecek seviyede olmamasıydı yani alternatif pazarlar da sorun çözümü değildi. Almanya sistemdeki çarpıklığı fark edip takas sistemine benzer bir yöntem ile krizden çıkan ilk büyük ekonomi oldu.

      Abd'nin altın ısrarını bir plandan çok politika ile açıklamak daha mümkün, FED ya da Abd her dönem nispeten muhafazakar para politikası izlemiştir; Abd'nin sorunu sistemdeki tıkanıklığı/ biriken riski algılayamamasıydı.

      Sil