23 Nisan 2019 Salı

ABD'NİN iRAN YAPTIRIMLARI

 Abd'nin İran yaptırımları konusunda belli ülkelere sağladığı muafiyet önümüzdeki Mayıs ayında sona erecek, beklentiler Abd'nin daha önce muafiyet sağladığı ülkelere tekrar yaptırımlar konusunda muafiyet sağlamasıydı ama beklentilerin aksine Abd çok net bir şekilde hiç bir ülkeye petrol konusunda muafiyet sağlamayacağını açıkladı; açıklama ardından petrol fiyatları %3'e yakın prim yaptı.

İran Yaptırımlarının Geçmişi


 Abd'nin İran yaptırımlarının geçmişine dönersek İran'ın nükleer silah elde etme çabası sonrası Eski Abd Başkanı Obama döneminde BM öncülüğünde İran'a nükleer reaktör programını sonlandırması için ambargo uygulanmaya başladı; İran, ilerleyen yıllarda dünyanın isteklerini kabul etti ve ambargonun sonlandırılmasına karşılık nükleer santral programını askıya aldı, BM denetimini kabul etti. Abd Başkanı Trump seçim döneminde İran ile yapılan anlaşmayı hatalı bulduğunu ifade etti ve başkan olursa anlaşmayı iptal edeceğini açıkladı, başkan olunca da Avrupa-Rusya-Çin'in güçlü itirazlarına rağmen İran ile yapılan anlaşmayı sona erdirdi.



 Geçtiğimiz Ağustos ayında Abd, İran' karşı başta havacılık, bankacılık, otomotiv sektörleri olmak üzere ilk yaptırımları uygulamaya başlamıştı ama İran için asıl büyük problem geçtiğimiz Kasım'da uygulamaya konması beklenen enerji(petrol-doğal gaz) sektörüne yönelik yaptırımlar idi. Kasım ayı öncesi 75-80 dolar bandında olan varil petrolün Abd'nin İran yaptırımları etkisi ile 100 dolar seviyesine çıkacağı konuşulur iken beklentilerin aksine Abd, İran'ın önemli ticaret ortaklarına (enerji sektörü) yaptırımlar konusunda muafiyet sağlaması sonrası petrol fiyatları hızla değer kaybetti.(aynı zamanda Abd üretimini çok ciddi şekilde artırırken küresel büyüme beklentileri>petrol talebi zayıflamıştı.)

 Abd, İran'ın büyük petrol alıcılarına İran'dan aldıkları petrol miktarını azaltmaları karşılığında yaptırımlardan muafiyet sağlamıştı, günlük petrol üretim kapasitesi 4 milyon olan ve  normalde günlük 2- 2.5 milyon varil petrol ihraç eden İran'ın  ihracatı  Kasım ayı sonrası günlük 1.5 milyon varil seviyesine kadar düştü.(İran'ın aynı zamanda büyük bir petrol tüketicisi o yüzden petrol üretim miktarı ile ihracatı karıştırılmamalıdır.)

 Kasım ayından beri petrol fiyatlarını aşağıya çekmek için ısrarla Abd'nin petrol üretim kapasitesini zorlayan ve petrol ile alakalı her önemli karar, veri sürecinde petrol fiyatlarını aşağıya çekmek için spekülatif açıklamalar yapan Trump yönetiminin petrol fiyatlarının yukarı gitmesini istemeyeceği düşüncesiyle yaptırımlardan muaf  ülkelerin İran'dan aldığı petrol miktarını biraz daha azaltması durumunda yaptırımlardan muafiyetinin uzatılması bekleniyordu ama şu ana kadar gelen açıklamalar aksi yönde.

Abd'nin İran Yaptırımları Başarılı Olabilir Mi


Avrupa Birliği; Abd'nin İran yaptırımlarına karşı çıkıyor ve İran ile ticaret yapan Avrupalı şirketlere bir yaptırıma uğramaları durumunda şirketlerin zararlarını tanzim edeceğini vaat etti, Avrupalı bankalar İran yaptırımlarına katıldıkları için Avrupa Birliği tarafından İran ile ticaret yapılabilecek alternatif bir ödeme mekanizması oluşturuldu fakat  Avrupalı şirketlerin İran'daki çıkarları Abd ile sürtüşmeyi göze alacak kadar kuvvetli olmadığı için Avrupa ülkelerinin çabaları yaptırımları engellemek konusunda başarısız. Avrupalı önemli şirketlerin tamamı(istisna var mı bilmiyorum) yaptırımlara katılıyor.

 Geleneksel olarak İran'ı desteklemesi beklenen ülkelerden Çin, Abd ile uzun zamandır ticaret müzakereleri sürdürüyor ki bu müzakerelerin başarısız olması Çin'i çok ciddi şekilde zora sokar, Abd tarafından önemli isimler Çin-Abd ticaret müzakerelerinin başarılı olması için Çin'in İran yaptırımlarına katkı sağlaması gerektiğini belirtmişti 

 İran'ın önemli diplomatik ortaklarından Rusya, İran'ın enerji sektöründe en büyük rakipleri arasındadır; Rusya'nın kamu şirketi Lukoil, İran yaptırımlarına ilk katılan şirketler arasındaydı ve bir süredir Opec ile birlikte petrol arzını azaltarak fiyatların yukarı gitmesine çabalayan Rusya'nın İran yaptırımları konusunda ciddi bir itirazını görmedik zaten söylem dışında da Rusya'nın İran'a sağlayabileceği somut bir katkı da yok ne Rusya ne de nüfus edebildiği ülkeler arasında Petrol/doğal gaz ithalatçısı bir ülke yok.

 Türkiye, Abd'nin İran yaptırımlarına karşı çıkıyor fakat Türkiye'nin ana petrol ithalatçısı Tüpraş da Kasım ayı sonrası İran'dan ithal ettiği petrolü azaltmıştı zaten günlük 100 bin varil civarında olan İran'dan petrol ithalatımız İran'a karşı yaptırımların başarılı olup olmaması konusunda belirleyici bir rakam değil.

 Abd'nin İran yaptırımlarından muaf tuttuğu ülkelerin hepsi Kasım'dan beri İran'dan aldıkları petrolü azaltıyorlar; Muaf ülkelerden Yunanistan,Tayvan, G. Kore(Kaynaklara göre farklı bilgi var.) ve İtalya geçen ay İran'dan hiç petrol ithal etmemişler yine Japonya,Türkiye,Çin ve Hindistan da İran'dan ithal ettiği petrolü azaltmışlar.


Abd'nin iran ambargosu
İran yaptırımların muaf ülkelerin İran'dan ithal ettiği petrol miktarı

İran'ın petrol ihracatı ikame edilebilir mi


 Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirliği, Abd'nin İran yaptırımları sonrası piyasanın ihtiyaç duyacağı arzı karşılayacaklarını ifade ettiler; küresel talebin bir miktar zayıflayacağını ve Abd'de devamlı olarak artan üretimi düşününce bu mümkün fakat İran'ın petrol pazarından tamamen dışlanması senaryosunda OPEC'in petrol üretimi Libya ve Venezuela dışında neredeyse tam kapasiteye ulaşıyor. Libya ve Venezuela'da yaşanan iç karışıklıklar sebebiyle uzun zamandır iki ülke de kapasitelerini tam kullanamıyorlar hatta üretim miktarları düşüyor yani beklenmedik bir senaryoda Opec'in yeterli arzı sağlayabileceği şüpheli.


abd'nin iran ambargosu mayıs 2019
Opec'in üretim kapasitesi


 Suudi Arabistan uzun zamandan beri kamu petrol şirketi Aramco'yu halka arz etmeyi planlıyor ve bu arz tarihin en büyük halka arzı olacak, trilyonlarca doların söz konusu olduğu bu arzın başarılı olabilmesi için petrol fiyatlarının yükselmesi önemli bu açıdan bakınca Suudi Arabistan'ın İran'dan boşalan alanı doldurmaya ne kadar istekli ayrıca tartışılır.


İran Abd yaptırımlarına nasıl cevap verecek


 İran'ın Abd yaptırımlarına karşı yapabileceği çok fazla bir şey yok görünüyor ama geçmişte olduğu gibi İran Abd ve dünyayı Hürmüz Boğazı'nı kapatmak ile tehdit etti.



Hürmüz Boğazının Önemi nedir?



Dünya petrolünün %20'si(Orta doğu petrollerinin %40'ı), dünya Sıvılaştırılmış Gaz'ının(LNG) %70'i Hürmüz Boğazı'ndan geçer; İran, Hürmüz Boğazı'nı kendi karasuyu kabul etmektedir ama dünyanın önemli bir kısmı da bunu tanımaz.(Uluslar arası hukuk açısından her iki görüşün de temelleri var.)




İran, Hürmüz Boğazı'nı kapatabilir mi?


iran hürmüz boğazını kapatıyor
Hürmüz Boğazı



 Hürmüz Boğazı, çok dar bir geçit olduğu için Abd ve muhtemel müttefiklerinin askeri gücüne rağmen tehdit edilebilir; İran'ın Hürmüz Boğazı'nı tehdit etmesindeki asıl amaç dünyayı petrol fiyatları üzerinden tehdit etmektir ve İran bu amacına ulaşmak için Hürmüz Boğazı'nı kontrol etmek zorunda da değildir. İran, tehditlerini ciddi şekilde gerçekleştirmek istiyorsa Basra Körfezi'ndeki petrol gemilerini taciz edebilir ki bunu yapması durumunda Hürmüz Boğazı İran'ın kontrolünde olmazsa bile taşımacılık yapan gemilerin artan sigorta vb. masrafları sebebiyle petrol fiyatları çok abartılı seviyelere ulaşacaktır hatta üçüncü bir petrol krizi senaryosu bile abartılı olmaz diyebiliriz. 



 Hürmüz Boğazı'nda en ufak bir gerginliğin bir savaşa yol açması kesinlikle sürpriz olmaz o yüzden İran'ın bu tehditte ne kadar ciddi olduğu ayrıca tartışma konusudur.


İran Yaptırımları Türkiye'yi nasıl etkiler


 Abd'nin İran yaptırımların en olumsuz etkilenecek ülkelerden biri Türkiye'dir.

-  İran yaptırımları, petrol fiyatlarının artmasına veya şartlara göre nispeten daha az zayıflamasına yol açacaktır. Büyük ekonomiler arasında petrol fiyatlarındaki artışlardan Hindistan'dan sonra en fazla olumsuz etkilenen ekonomi Türkiye'dir.

- Petrol fiyatlarının artması Türk varlıklarının cazibesini düşürür iken Türk varlıklarına önemli alternatiflerin(Brezilya, Rusya) cazibesini de artırır.

- Türk ekonomisi için çok belirleyici bir pazar olmazsa bile İran pazarı Türkiye'nin güçlü olduğu bir pazardır ve İran ekonomisinin yaptırımlardan göreceği büyük zarar doğal olarak bizim pazarımıza da zarar verecektir.


Twitter: Yusuf Yüksel 




Facebook: Yusuf Yüksel 

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Yusuf yuksel