11 Aralık 2018 Salı

2008 Krizi ve Türev ürünler

 Dün şu paylaşımda-link-  VDMK'ların ne olduğu ve ekonomi için bir risk oluşturup oluşturmadığını açıklamaya çalışmıştım; VDMK'lar sık sık 2008 Krizi ve 2008 Krizi'nin ana sebeplerinden biri olan MBS ve CDO'lar ile birlikte anılıyor, daha önce Finansal Krizi şu paylaşımda-Link- nedenleri ile anlatmaya çalışmıştım; bu paylaşım sadece MBS'ler ve CDO'ların nasıl devasa bir soruna dönüştükleri ile alakalı.

Not: MBS ile VDMK aynı üründür.(Belki ufak farklılıklar vardır ama ürün tanımı aynı) CDO ise MBS'lerin daha riskli bir türevidir. (yazının başındaki linkte VDMK nedir sorusunun cevabını bulabilirsiniz.)

 Dot-Com balonu ve 11 Eylül saldırıları sebebiyle Abd ekonomisi zorlu bir döneme girmişti, dönemin Fed Başkanı A. Greenspan ekonomideki sorunları çözmek için o güne kadar görülmemiş seviyede aşırı güvercin politikalar izledi, Abd ekonomisinde düzelme sağlandıktan sonra da Fed güvercin politikalar izlemekten vazgeçmedi. A. Greenspan'in piyasa dostu politikaları görevi süresince bayağı takdir edildiyse de ilerideki senelerde 2008 Finansal Krizi'nin sorunluları arasında gösterildi.

 Fed'in aşırı güvercin politikaları doğal olarak;

- Varlıkların değerini yükseltti.(Talep desteklendi.)
- Finansman imkanları Abd'liler için bile aşırı iyileşti.(Finansman imkanlarında iyileşmenin en pozitif etkileyeceği sektör, inşaat sektörüdür.)
- Tahviller ve doların cazibesi düştü.(Alternatiflerin cazibesi düştü.)

 Özetle bütün şartlar gayrimenkul fiyatlarını destekler iken alternatif ürünlerin cazibesi düştü; Abd tahvilleri %1 civarında getiri vaat ederken aynı risk seviyesinde(!) değerlendirilen MBS'ler %7 civarında getiri sağlıyordu, doğal olarak da MBS'lere akıl almaz şekilde talep gelmeye başladı.




2008 finansal krizi
2008 Finansal Krizi


 Bu giriş biraz ortadan başlama oldu ama ortadan başa dönmek konunun daha anlaşılır olmasını sağlıyor; Abd'de 2000'li yılların başında akıl almaz şekilde mortgage kredisi talebi vardı, mortgage dolaylı olarak  konutlara talep attıkça doğal olarak fiyatlar da aşırı bir hızla artıyordu ki bu da döngü halinde daha fazla mortgage talebine dönüyordu.

 Bankalar açısından düşününce  Abd'de akıl almaz bir mortgage talebi var iken bankaların verebileceği kredi sınırlıydı bu sebeple bankalar MBS'leri üretip satmaya başladılar;(Mortgage Backed Security) MBS'ler bizim VDMK'nın aynısı olan ürünlerdi;(Belki ufak farklılıklar vardır ama ürün tanımı aynı) banka yatırımcılara  ipotekli evlerin yükümlülüklerini(alacak+ temerrüt durumunda konuta  el konulması hakkı) satıyordu ve böylece hem kredi için ayırmak zorunda olduğu karşılığı hem de MBS'lerden elde ettiği likit parayı tekrar kredilere(mortgage) aktarıyordu ve bankalar devamlı olarak kar üstüne kar yazıyorlardı, üstelik bu işlemlerde hiçbir riskleri de yoktu çünkü mortgage kredileri, MBS şeklinde satılınca doğal olarak risk de ortadan kalkıyordu.

 Mortgage ya da MBS'lerde yükümlülerin ödeme yapmaması alacaklı için daha olumlu bir senaryo idi çünkü Abd'de inşaat sektöründe çok kuvvetli bir balon mevcuttu ve yükümlünün elindeki gayrimenkuller banka ya da yatırımcı için daha yüksek kar vaat ediyordu.

  MBS'lere olan akıl almaz talebi artıran bir diğer etken ise kredi derecelendirme kuruluşlarının MBS'lere AAA+ notu vermesi(Yüz üzerinden yüz) oldu ki bunun anlamı bu varlıkların Abd tahvilleri (Temerrüte düşmesi Abd'nin iflas etmesi demektir.) kadar güvenilir olmasıdır.



2008 krizi nedenleri maddeler halinde
2008 Krizi



 Özetlemek gerekirse çok cazip bir yatırım var+ balon fiyatlar(çekici)+ alternatifler ısrarla cazip değil+ alışılmadık şekilde uzun bir süre sorunun fark edilmemesi...


 Bu filmin sonu normalde sıradan ya da büyük bir emlak krizi olmalı idi; biz bu krizi 2008 Mortgage Krizi olarak da anabilirdik fakat bu durumu tarihin potansiyel olarak en riskli krizi olan finansal kriz haline getiren durum ise Subprime Mortgage'lar(Yüksek faizli konut kredisi) idi.

 Yatırımcılar akıl almaz miktarda MBS isterlerken bankalar ise yatırımcılara sıfır risk ile MBS satabiliyorlar idi, bir noktadan sonra piyasanın görünmez eli sorunu her zamanki gibi çözmeye başlamıştı çünkü piyasada ev alabilecek herkes ev almıştı diye kabaca yorum yapabileceğim bir aşamaya geçilmişti, bankaların hiçbir riski olmadığı için bu defa normal şartlar altında kesinlikle kredi sağlamayacakları müşterilere bile mortgage satmaya başladılar ve tabii ki fahiş fiyatlarla... Sonrasında ise;

-Talebin bir defa daha patlaması sebebiyle fahiş kredilerle bile alınan evlerin ciddi kar vaat etmesi.(Konut balonu daha da kuvvetlendi.)

- Fahiş faizler, MBS'lerin de çok daha karlı hale getirdi ve MBS'lere de olan talep aşırı şekilde arttı.

 Abd'de bankalar peşinatsız, kefilsiz mortgage satmaya başlamışlardı, yükselen piyasada yükümlünün borcunu ödememesi  yatırımcı ve bankalar için halen sorun değildi, kredi derecelendirme kuruluşları ise MBS'leri zarar ettirmemesi sebebiyle halen AAA+ notunda tutuyordu. Bu dönemde Abd'de talep olursa %50 faizle bile mortgage kredisi verildi.(Normal faizlerin 15-20 katı)

 CDO'ları da uzunca açıklayacaktım ama MBS'lerin daha karmaşık ve riskli hali diye kısaca geçiştireyim. Paylaşımım için çok da önemli bir ayrıntı değil.


 Finansal Kriz
Finansal Kriz



 2008 Krizi Nedenleri Maddeler halinde:


 Ne kadar şişirilir ise şişsin her bolunun bir sınırı var ve bu sınıra da ilk subprime mortgage(fahiş faiz) ile alınan evler ulaştı. 

Önemli ayrıntı: Abd'de ipotek kuralları çok hızlı şekilde borcu ödenmeyen bir evin banka tarafından el konulmasını  ve birkaç hafta içinde yeni sahibine satılmasını sağlıyor. Tüketici açısından olumlu yan ise bilinçli olarak(!) borcunu ödemeyen tüketici çok çok kısa süre içinde eski yükümlülüğü için ödediği paranın büyük kısmını geri tahsil edebiliyor.

 Subprime Mortgage ile ev alan tüketiciler temerrüte düşmeye başladılar ve Pandora'nın Kutusu açıldı;

- Bankalar evlere el koyup(yakın zamanda ödeme yapacakları için) hızla satmaya başladılar.

- Ev arzı artmaya başladı(fiyatlar düştü) ve bu durum Subprime Mortgage(fahiş fiyat) ile ev alan ve ödeme kabiliyeti olan tüketicilerin de ödeme yapmaması ile sonuçlandı çünkü yapılacak ödemeler evlerin mevcut değerinden çok daha fazla yüksekti.

- Yatırımcılar Subprime Mortgage'ları içeren MBS ve CDO'ları almayı reddetmeye başladılar.

-Bankaların yatırımcılar alacak diye bol keseden dağıttığı fahiş krediler ellerinde kaldı ve bankaların bilançoları yerle bir oldu.(2007'de bankalar batmaya başladı.)

- Bankalarda çok ciddi sorunlar başlayana kadar Abd'de ekonomi yönetiminin türev piyasalarda neler olduğundan haberi yoktu ve bahsettiğim sorunlu durum türev piyasalarda binlerce kat büyümüştü. (bir ev parasıyla türev piyasasında bir ilçe büyüklüğünde işlem yapılabiliyordu.)

-Kredi derecelendirme kuruluşlarının AAA+ not verdiği krediler arka arkaya batıyorlardı; AAA+ notu olan varlık olabilecek en ucuz fiyattan sigortalanır ve Abd'de sigorta sistemi çok büyük bir yük altında kaldı.

- Mortgage kredilerindeki sorun genel olarak sigorta sistemine yayıldı.

- Sorunlar Abd ekonomisini etkilemeye başladı ve fahiş fiyatla satılan kredilerde yaşanan sürecin aynısı önce orta sınıfın sonra üst sınıfın kredilerinde de yaşandı.

-İlk batan banka Bear Stearns oldu ve 2008 Krizi resmi ağızlardan dillendirilmeye başladı, Abd bankayı kurtardı

-Bear Stearns'ün batması sonrası Abd'de bankalar vb. kurumlar mevcut sorunları fedakarlık yapmadan devletin eliyle çözmenin peşine düştüler yani daha net ifade ile durumu fırsata çevirmeye çalıştılar.(Ahlaki Riziko)

- Abd, Lehman Brothers üzerinden(Bankayı iflasa terk edildi.) piyasa ders vermeye çalıştı.

- Lehman Brtohers'ın batması bütün dünyada akıl almaz bir şoku tetikledi; küresel ticaret(bankalar sebebiyle) ve kredi pazarı dondu, borsalar çöktü ve Finansal kriz başladı.

- Küresel sistemi ciddi şekilde çökme riski ile karşı karşıya idi, dönemin Fed Başkanı Ben Bernanke (dünyada krizler konusunda en saygın akademisyenlerden biri) sanki senelerdir bu krize hazırlanmış gibi sorunu net tespit etti ve çözümünü ortaya koydu.(Varlık alım programları)

 VDMK konusuna dönersek VDMK'lar ile Finansal Kriz arasında bir bağ kuramayız sonucunu çıkarabiliriz.

Twitter adresim Yusuf Yüksel 

Facebook Adresim Yusuf Yüksel 

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder