29 Mayıs 2019 Çarşamba

Türkiye iflasa mı gidiyor

 Son günlerde kamu bütçesindeki kötüleşme dikkat çekiyor, gelişmeler bize önümüzdeki dönemde bütçedeki gelişmeleri daha da yakından takip etmemiz gerektiğini gösteriyor özellikle içinde bulunduğumuz günlerde kamu ödemelerine gerçekleştirmek için kötü tercihler arasında tercih yapmak zorunda bunu rakamlarla basitçe açıklamaya çalışacağım fakat son günlerde Türkiye iflasa gidiyor şeklinde haberler yapılmaya başladı ki bu haberler kötü niyetli değilse konu hakkında çok ciddi şekilde bilgisizlik ifade ediyor.( En kibar ifade) Kamu bütçesi bu ay ve önümüzdeki ay zorlanacağı belli ama kamunun iflas etmesi için öncelikle borç bulamaması gerekir, şu an yerel veya yabancı para cinsi borçlanma cazip değil ama borçlanma konusunda hiçbir sorun yaşamıyoruz; sonraki aşama genelde çok ciddi sorunlara sebep olan para basma aşaması olur ki Türkiye'de böyle bir durum yok velev ki bu aşama da aşıldı ardından iflastan daha makul İMF ile anlaşma seçeneği vardır; şu an Türkiye iflasa gidiyor, maaşlar ödenemeyecek şeklindeki haberler kötü niyetli değilse ciddi bilgisizlik göstergesidir.

  Türkiye iflasa gidiyor haberlerine sebep olan gelişme gelecek ay gerçekleştirilecek emekli ikramiyeleri ödemesinin nasıl gerçekleştirileceğinin son günlere kadar net şekilde belli olmamasıydı;(kamu bunu net olarak bildirmez ama atılan adımlardan anlaşılır.) basitçe rakamlar ile ifade edersek içinde bulunduğumuz ay kamu bu ay gerçekleştireceği borç ödemesi kadar borçlanmıştı; bunun dışında hazinenin Türk  Lirası hesabında 4-5 milyar lira civarında para var iken önümüzdeki günlerde emeklilere 12 milyar Türk Lirası ikramiye ödenecek, hazinenin Türk Lirası hesabında yeterli para yok fakat hazinenin hesaplarında 4 milyar dolar değerinde de döviz bulunuyor yani kamunun ödeme gerçekleştiremeyeceğini iddia edebilecek bir durum yok ki dün 31 Mayıs günü için yeni bir döviz ihalesi ilan edildi, anladığım kadarıyla emekli ikramiyeleri için bu günlerde hazine döviz bozduracak. (Rakamların durumu açıklamada önemi olmadığı için tekrar kontrol etmedim, aklımda kaldığı gibi yazdım, hatalı olabilir.)


 Geçen günlerde Merkez Bankası'nın ihtiyat akçesi hazineye aktarılacağına dair haberler çıkmıştı.-Link- İhtiyat akçesi haberleri ne kabul edilmişti ne de yalanlanmıştı sonra gündemden düştü ama bu olaydan tam olarak vazgeçildi mi bilemiyoruz belki de bu adım gerçekten düşünüldü ve bu sebeple emekli ikramiyesi ödemesi konusu fazlasıyla uzun süre belirsiz kaldı; yine hem döviz hem de Türk lirası borçlanma son zamanlarda kamu için hiç cazip değil o yüzden son zamanlarda kamu sık sık borçlanmayı minimum seviyede gerçekleştiriyor,vergi dışı gelirler  tesis etmeye çalışıyor yani son zamanlardaki belirsizlik yeni bir şey değil.

 Kamunun borçları yakın zamanda çok abartılı olumsuz haberlere konu olduysa da diğer taraftan tam aksi uçta kamu borçlarının çok düşük olması durumu da bazı kaynaklar tarafından aşırı iyimser ve hatalı olarak yorumlanıyor, bu da yanlış. Türkiye'de kamu borcunun milli hasılaya oranı %30 civarında bu rakam gerçekten düşük bir rakam ama bundan kamunun çok ciddi şekilde borçlanma kapasitesi var sonucu çıkarmak hatalı olur; zaten bu yoruma açık bir konu da değildir, hazine son zamanlarda hem Türk Lirası hem de döviz cinsi borçlanmadan kaçınıyor, Kamunun çok ciddi bir borçlanma kapasitesi olsaydı kullanmak için iyi bir dönemdeyiz.

 Bir ülkede borçlanmanın kamu,hanehalkı veya özel sektör dağılımının çeşitli sonuçları vardır ama borçlanmanın şartlarını,maliyetini ise toplam borçluluk önemli ölçüde etkiler; bugün ülkemizde borçlanmanın çok önemli bir kısmını özel sektör gerçekleştirmiş olsa da sonuçta sıradan bir vatandaş veya kamu farklı şartlar altında borçlanmıyor çünkü günün sonunda hangi kesimden olduğu fark etmeden borç çevirme/ödeme aynı piyasadan gerçekleşecek.

 Türk Lirası borçlanma da ülkemizde çok iyi durumda değil fakat Türkiye'de sorunların asıl kaynağı döviz cinsi borçlanmadan kaynaklanmaktadır. Türkiye'de döviz cinsi borçlanma son yıllarda çok yüksek seviyelerde o yüzden kamunun muhtemel kapasitesini kullanması çok olası değil.



türkiye iflasa mı gidiyor
Yıllara göre dış borcun GSYİH'a oranı


2019 yılı Kamu bütçesinin durumu


  Yazının başında önümüzdeki dönemde bütçeyi daha yakından takip etmemiz gerekeceğini ifade etmiştim. 2019 yıl sonu bütçe açığı hedefi 80 milyar Türk Lirası idi; Ocak-Nisan döneminde bütçe açığı 54.5 milyar TL civarında oldu; geçen sene aynı dönemde bu rakam 23 milyar TL idi. Geçen sene Ocak-Nisan dönemi vergi dışı gelirler(tek defalık gelirler) 31 milyar TL ilen bu sene bu rakam 63 milyar TL olmuş, aradaki farkı da hesaplayınca tek defalık gelirler olmazsa yıl sonu bütçe açığı hedefine Nisan ayında ulaşılmış olacaktı. Tek defalık gelirlerdeki artışa rağmen yıl sonu bütçe açığı hedefinin tutturulması çok zor görülüyor.

 Bütçedeki kötüleşmenin sebeplerine gelince;

1.Vergi gelirleri +%20 enflasyona rağmen sadece %7 civarında artmış.(Ekonominin zayıflaması)
2.Faiz giderleri %50 artarak geçen seneye göre 43 milyar TL artmış.( Türk lirasının değer kaybetmesi ve finansman maliyetinin artması)
3. Ekonomi yönetiminin frene basmamış; gelirler düşüp giderler arttığı halde faiz dışı giderler %27 artmış.



türkiye iflas ederse ne olur
Bütçe Gelirleri

türkiye iflasa mı gidiyor
Bütçe dengesi


 Kamu bütçesinin düzelmesi için geçen seneden beri yapıldığı gibi yeni bir vergi dışı ek kaynak bulunursa(imar affı, vergi affı, bedelli askerlik vs.) bir rahatlama sağlanır fakat bu konuda bir gelişme yok; bir ara konuşulan ama bu aralar rafa kalkan ihtiyat akçesi planı ciddi bir rahatlama sağlar ve faydası zararı birlikte değerlendirilince faydası çok daha fazla olan bir adım olabilir fakat bu türde bir adımın teorikte para basma olmasa da pratikte para basmadan bir farkı yoktur ve Türkiye para basıyor haberinin verebileceği zarar bütçedeki sıkıntıdan çok daha fazla olma ihtimali mevcut.

 Vergiler artırılabilir ama vergi artırmak çoğu zaman vergi gelirlerini artırmaz (Ekonomi kötüleşir) veya kamu zorunlu olmadığı harcamaları ciddi şekilde kısabilir ki bu aralar yapılması gereken en rasyonel adım bu olabilir ama kamunun harcama kısmasının da ekonomik aktiviteyi yavaşlatması beklenir.(vergi gelirleri zayıflar) 

 Hazine bütçe açığı bir şekilde azalmaz ise doğal olarak borçlanma ihtiyacı ortaya çıkıyor ama borçlanma imkanları da son zamanlarda cazip değil. Kamu ya Türk Lirası ya da döviz cinsi borçlanır; Döviz cinsi borçlanma kur riski barındırır, bununla beraber borçlanma maliyetinin geldiği nokta sebebiyle cazip değildir.


türkiye iflasa gidiyor
Hazinenin on yıllık dolar cinsi borçlanma faizleri

 Şu an bütçede yaşanan sıkıntının en temel gerekçelerinden biri faiz giderlerinin %50 civarında artması, hem Türk Lirasının değer kaybetmesi hem de yakın zamana göre çok ciddi şekilde artan finansman maliyeti sebebiyle döviz cinsi borçlanma faiz giderlerinin daha da artmasına sebep olabilir o yüzden döviz cinsi borçlanmaya hazine çok istekli değil, enflasyonda düşüş beklentisi sebebiyle yakın zamanda daha cazip borçlanma imkan ortaya çıkması bekleniyor.(CDS risk !) o yüzden uzun vadeli döviz borçlanma son zamanlarda tercih edilmiyor.

 Döviz cinsi borçlanma cazip olmamak ile beraber Türk Lirası cinsi borçlanma da kendi içinde riskler barındıran bir seçenektir ve şu anki konjonktürde çok cazip değil çünkü;

1.  Türk lirası borçlanma maliyeti de yakın geçmişe göre çok ciddi şekilde artmış durumda .



türkiye iflasa gidiyor
Hazinenin Türk Lirası cinsi sabit faizli iç borçlanma maliyeti

2. Yakın-orta vadede enflasyonda iyileşme bekleniyor(enflasyon beklentilerinde bozulma var !) o yüzden borçlanma ne kadar ertelenirse o kadar uygun maliyet ile borçlanılabilir.



2019 kamu bütçesi
Hazinenin iç borçlanmasının ortalama vadesi

3. Genelde her ülkede olduğu gibi Türkiye'de de en önemli ekonomik aktör kamudur, kamunun borç talebinin artması sebebiyle doğal olarak faizlerin yükselmesi beklenir ve bu durum da doğal olarak ekonominin zayıflamasına, vergi gelirlerinin düşmesine ve tekrardan hazinenin borçlanma ihtiyacı ortaya çıkmasına sebep olur.(Dışlama etkisi) Bu durumdan kaçınmak için  2019'un Ocak-Nisan döneminde kamu tercihini ağırlıklı olarak döviz borçlanma tercihinden yana kullandı ama bütçede hedeflenen döviz borçlanmanın neredeyse tamamı gerçekleşti.(yaklaşık %80) 


 Konu çok geniş olması sebebiyle birçok noktayı atladım veya ayrıntıya girmemeyi tercih ettim. Özetle kamu bütçesi ve tercihleri önümüzdeki dönemde yakın geçmişe göre çok daha fazla gündemimizde olacak gibi duruyor; kamunun iyi ile kötü değil kötü ile daha kötü arasında tercihler yapması gerekiyor fakat son zamanlarda bazı kaynaklarda çıkan haberlerdeki gibi çözümsüz sorunlardan bahsetmek ise çok abartılıdır.

Ekleme: Kamu özel sektörün borçlarını üstlenmek zorunda mıdır?-Link-

Twitter: Yusuf Yüksel

Facebook: Yusuf Yüksel

16 yorum:

  1. emeğine sağlık evet kötü durumdayız ama felaket senaryosuna da şu zamanda hiç gerek yok.. Gerçekten şu an o kadar bilgi kirliliği var ki muhalif ekonomistlerin alayı dolar 12 olur diyeni mi ararsın battık memur parasını zor alır diyeni mi. Yandaş ekonomistlerden daha beter bu tipler..Dolarizasyonda da halk arasında yaygınlıgın en büyük sebeplerinden bu kişiler..150-200 bin aboneleri var ve ciddi bir kitleye ulaşıyorlar.

    YanıtlaSil
  2. bence kötümser bir yazı değil tamamen objektif bir saptama olmuş. Kaleminize sağlık.

    YanıtlaSil
  3. Yüksel bey merhaba ben ilkokul mezunu bir küçük esnafım bence haklısınız.kamu borclu ve zor durumda elbetteki birşeyler yapmak zorunda,ama bunun çaresi vergiler ile halka yüklenmek yerine kamu kendi icinde tasarruf a gitmesi ve eski devlet fabrikaları ni kapatip park yapip yagmalamasi ve özel sektöre yol vermesi çok kötü bir hamle kotu bir karar dı.üretemeyen ülke yok olmaya mahkum dur.bizi tamamen tüketici haline getirdiler.egitimde kötü yeni nesil ne işçi ne mühendis arada,Gelir asgari ücret hedef iPhone xr devletin malı deniz yemeyen keriz hala bu tutum varken tabiki ekonomi batacak borç gırtlağı çoktan aştı.acil bir üretim planı olmazsa bence daha kötüsü bizi bekliyor.esnaflık bitti, küçük mahallede 10 tane dev market sokak arasında dönen 3 kuruşa bile dev holdingler göz dikmiş durumda
    Hazir Hazir para pesinde herkez o koca hondingler neden ülke icin birsey yapmıyor??

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Selamlar.

      Söylediklerinize genel anlamda hak veriyorum fakat tasarruf yapmak da çok iyi sonuç verir mi zor bir soru !

      Çok basitçe örneklersek 1. Çeyrek kamu harcamaları çok güçlü şekilde arttığı halde %3'e yakın daralma görüldü; kamu frene basarsa bu görünüm daha da kötüleşip daha fazla(gelirler düşer.) tasarruf ihtiyacı doğurup olumsuz bir kısır döngüye sebep olabilir; bu şekilde çok fazla örnek mevcut.

      Sil
  4. Para basmakla aynı şeyse neden direk para basmıyor?
    Bu işlem rahatlatır dediniz, enflasyon artarsa, TL değer kaybederse, halk tüketimi daha da kesmez mi? Çünkü geliri dolar bazında azalıyorken, şu anda bile otomotiv sektörü mefta iken, nasıl rahalama sağlayacak?
    Japonya gibi parasal genişleme yapan ülkelerde neden bizim aksimize enflasyon yaratmıyor? Çok karışık işler doğrusu.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Para basma günümüzde cok olumsuz bir algıya sebep olabilir yoksa merkez bankası ihtiyat akçesinin enflasyonist etkisi sınırlıdır.

      Para basmabasma/ enflasyon denklemi rezerv para birimine sahip ekonomilerde bizdeki gibi işlemiyor.

      Sil
    2. Teşekkürler. Bu rezerv para birimine sahip ülkelerde neden bizdeki gibi işlemiyor? açıklayıcı sade bir dille bunun hakkında bir makale yazsanız iyi olur aslında.

      Sil
    3. Acaba düşündüm de, bu ülkeler bastıkları paraları üretme teminatı ile bir nevi karşılık oluşturarak mı dağıtıyor. Bizdeki gibi önüne gelene karşılıksız para vermediği için mi enflasyon yaratmıyor. Olabilir mi? Para dağıtma usulümüz mü yanlış acaba?

      Sil
    4. İleride anladığım kadarıyla bu konu üzerinde bir yazı yazmayı planlıyorum.

      Sil
    5. Bekliyorum, sayenizde bir şeyler öğreniyoruz.

      Sil
  5. Vatandaş bu durumda kendi bütçesini ve birkimin korumak için ne yapmalı?
    Senaryolar neler:
    1)TCMB vs FED

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Bu konu hakkında ayrı bir paylaşım yapmayı planlıyorum.

      Sil

Yusuf yuksel