4 Kasım 2019 Pazartesi

John Davison Rockefeller kimdir

 Abd başkanlık seçimlerinin yaklaşmasıyla seçimin muhtemel ekonomik etkileri hakkında da tahminler yapılmaya başladı. Demokratların güçlü aday adaylarından Elizabeth Warren'ın ekonomik vaatleri dikkat çekiyor, Warren'ın en dikkat çeken söylemi ise çağdaş kartelleri durdurma vaadi ve bu durum da 1950 öncesi Abd'de gerçekleşen dev davaları hatırlatıyor. Abd seçimleri ile ilgili daha sonra ayrı bir paylaşım yapmayı planlıyorum ama giriş olarak tarihin en zengin insanı olarak kabul edilen ve girişimcilik konusunda çok ayrı bir noktada olan John Davison Rockefeller ve tarihin en büyük kartel davası olan Standart oil davasını yazmak istedim.



John D. Rockefeller'in Serveti


 John Davison Rackefeller tarihte ilk defa milyar dolar(1916) sevete ulaşan insandır; Rockefeller'in serveti enflasyon hesabıyla günümüzde yaklaşık 20 milyar dolar ederken bu paranın gücü farklı hesaplamalara göre 350-400 milyar dolardır ki bu rakam onun modern tarihin en zengin insanı olarak kabul görmesini sağlamıştır. Sıradan bir aileden gelen insanın bu kadar ciddi bir servete ulaşması son derece ilgi çekicidir.  Rockefeller gençliğinde 100.000 dolar(günümüzde 2-3 milyon dolara denk) ve 100 yıl yaşamayı hedeflediğini ifade etmiş; birinci hedefine ulaşmış ! ikincisini ise kıl payı kaçırmıştır.(97 yıl)


 John D. Rockefeller Kimdir



  John D. Rockefeller 1839'da sıradan bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Dünyada yahudi denince ilk akla gelen insanlardan biri olsa da (Türkiye'de bile Google'da ismi yazılınca ''John D. Rockefeller yahudimi'' araması öneriliyor.) aslında yahudi değildir; yahudilerde dinini saklama görülen/iddia edilen bir özellik olsa da John Davison Rockefeller için böyle bir şey iddia etmek biraz mantıksızdır çünkü zenginlik öncesi sıradan bir insandır ve konum dışı olsa da radikalliğe yakın seviyede bir hristiyandır, zenginlik sonrası da bu net görünümü değişmemiştir. J. D. Rockefeller'in babası etik olmayan işlerle uğraşan ve bu sebeple ailesini devamlı olarak seyahat etmesine sebep olan bir insan iken annesi dindar(Baptist) bir kadındır. Rockefeller annesinin etkisinde büyümüştür.




John D. Rockefeller'in İş Hayatına Başlaması



 Rockefeller'in ilk iş deneyimi 16 yaşında iken bir muhasebecide çıraklık olarak başladı; aylık 16 dolar maaş ile çalışmaya başlayıp üçüncü senede aylık 60 dolar civarı bir gelire ulaştı. Bu işin ona kattığı en büyük avantaj nakliye maliyeti konusunda uzmanlaşması idi; ilerideki hayatında bunun çok büyük faydasını görecekti.

 1859'da bir ortak ile beraber 4.000 dolara(Günümüzde 100.000 dolar eder) bir iş kurdular; Rockefeller babasından faiz ile borç alarak %50 hissedar oldu. Rockefeller ve ortağı bu işten çok iyi paralar kazandılar ve Abd'de iç savaş başlayınca çok daha büyük paralar kazanmaya başladılar; savaş New York'a yaklaşınca ise işlerin birden bire tersine dönebileceğinin farkına vardılar. 

 Savaş New York'a yaklaşırken o dönem herkes zengin olmak için Clevland/Ohio'da petrol işine giriyordu ve John D. Rockefeller ve ortağı da bu işe girmeye karar verdiler.(John Davison Rockefeller'in ortağı Maurice B. Clark'tır, yazıda çok fazla isim kullanıp okunurluğu düşürmek istemiyorum.)



rockefeller ailesi
John Davison Rockefeller'in gençliği




Jonh D. Rockefellerin petrol işine girmesi



 Ohio'da petrol birçok bölgede çıkıyordu, insanlar toprak kiralayıp/satın alıp petrol arıyorlardı ve petrol bulunursa ciddi paralar kazanıp bulunmazsa büyük kayıplara uğruyorlardı. John Davison Rockefeller ve ortağı bu tür bir riskten kaçındılar ve ortaklar petrolün bulunmasından pazara ulaşıncaya geçen sürede malın çok ciddi şekilde zayi olduğunu fark edip bunu önleyerek para kazanmayı planladılar ama John D. Rockefeller'in hayatındaki dönüm noktalarından biri Samuel Andrews ile karşılaşması oluyor.

 1860'larda petrolün en önemli kullanım alanı gaz yağı (aydınlatma) üretimidir; (benzin ırmaklara akıtılırdı !)İnsanlar aydınlatma için gaz yağını çok fazla tercih etmiyorlardı çünkü Gaz yağı kazalara sebebiyet verebilir iken maliyeti de son derece fazla idi. Samuel Andrews  gaz yağını çok verimli şekilde üretmenin yolunu John D. Rockefeller'e gösterdi. Bu yöntem ile petrol hem çok daha ucuza üretiliyordu hem de kazalara sebebiyet vermiyordu.



John D. Rockefeller ve Standard Oil



 Rockefeller ve ortakları(Clark Kardeşler)  Cleveland'ta dünyanın en büyük rafinerisini kurdular.(Rockefeller 24 yaşında) Piyasada petrolün varili 2.5 dolar iken Rockefeller ve arkadaşları bunu 1 doların altında üretebiliyorlardı. John Davison Rockefeller ve ortaklarının gelecek planları uyuşmuyordu o yüzden ayrılmaya karar verdiler ve açık artırmada kim daha fazla para verirse rafineri onun olacaktı. Rockefeller rafinerisinin tamamını ortaklarından 73 bin dolara satın aldı ki çok büyük risk de almış oldu. Kendisinin ve ortağının New York'taki işlerinden elde ettikleri bütün kar 20 bin dolar civarındaydı ! Rockefeller rafinerinin parasını gelecekte elde edeceği kar ile ödeyecekti ! Rockefeller şirketinin adını Standard Oil olarak değiştirdi. Abd'de iç savaş sonrası petrol rafinerilerinde üretilen gaz yağı talebi üretimin üç katı üzerine çıktı. O günlerde gaz yağı fiyatlarını belirleyen en önemli faktörlerden biri üretim maliyeti iken ulaşım maliyeti en az üretim maliyeti kadar önemli idi ve bu durum John D. Rockefeller ile demir yolu kartellerinin çirkin mücadelelerine sebep oldu.


 Biraz geriye gidersek Rockefeller diğer rakiplerine göre çok ucuz petrol üretebilir iken bunun ülke çapında satabilmesi için çok ucuz nakliyeye de ihtiyaç duyuyordu ve beklendiği teklif South Improvement Company'den gelmişti. Rockefeller şirkete kapasitesinin çok üzerinde tedarik vaat ederken şirket de Standard Oil'e %50 iskonto vaat etmişti.



Cleveland Katliamı



John Davison Rockefeller, hem üretimini artırmak hem de fiyat kontrolüne tamamen hakim olmak için Standard Oil'in hisselerini satarak sermaye biriktirmeye başladı ve bu sermaye ile neredeyse bütün rakip rafinerileri satın aldı. Rockefeller öncelikle  Cleveland'taki birkaç küçük rafineriyi satın alıp ardından ise daha büyük rafinerileri ise fiyat kırarak yok etmekle tehdit etti ve 4 ay içinde Cleveland'taki 26 rafineriden 22'sini satın aldı.(Geriye kalanlar da çok geçmeden rekabetten vazgeçtiler.) Bu olay neredeyse hiçbir ticari  etik kanunun olmadığı 1870'lerde bile çok ciddi tepkileri beraberinde getirdi ve Cleveland katliamı olarak anıldı. Toplumda John D. Reckefeller nefretinin ilk tohumları atılmış oldu.


 Rockefeller büyüdükçe anlaşmalı olduğu South Improvement Company kendisine yetmemeye başladı ve Rockefeller şirketin rakipleriyle de anlaşmalar yapmaya başladı ve tabii ki her defasında daha fazla iskonto aldı ! South Improvement Company, kendi savaşında (Demir yolları hakimiyeti/tedarik) avantaj için Rockefeller'den yararlanmak istemişti ama farkına varmadan kendisi için ciddi bir tehdidin ortaya çıkmasına sebep olmuştu. Rockefeller henüz otuzlu yaşlarında Abd'nin en büyük gaz yağı üreticisiydi ve piyasada kartel olmuştu. Demir yollarının en büyük kargo tedarikçisiydi ve şirketleri istediği iskontolara zorluyordu.





john d. rockefeller



 1873 Krizi başlayınca(aşırı üretim sebep olmuştur.) John D. Rockefeller ayakta kalabiliyor ve Cleveland'tan çıkıp ülkenin bütün rafinerilerini tek tek yutmaya başlıyor ve 1870'lerin sonunda Abd'deki petrol üretiminin %90'nını kontrolü Rockefeller'e geçmişti.

 Demir yolu kartelleri John D. Rockefeller ile yaptıkları anlaşmaların kendi çıkarlarından çok Rockefellerin çıkarına hizmet ettiğini fark edip onu durdurmaya çalışırlar ama Rockefeller yeri gelir boru hatlarıyla yeri gelir gaz yağı tedariğini tamamen durdurmak ile bu çabaları her defasında boşa çıkarıp rakipleri pişman etmiştir ama devlerin bile bir türlü durduramadığı bu adamı yine kendisi gibi geleceği görenler neredeyse yok edecekmiş.



John D. Rockefeller ve Nikola Tesla


 Rockefeller, ürettiği gaz yağı ile gücünün zirvesinde iken karşısına  yine kendisi gibi geleceği iyi görebilenler çıktı ve devlerin diz çöktüremediği bu adama bu küçük insanlar diz çöktürdüler. Abd'de Tesla ve Edison, dünyanın başka yerlerinde başka bilim adamları elektrik, ampül gibi buluşlarla gaz yağını tarihin çöplüğüne göndermek üzereydiler ve günümüzde değeri anlaşılmaya başlayan tarihin en büyük bilim adamlarından biri olduğu halde ve kimseye zararı yok iken çocukların bile zihninde şeytanlaştırılmaya çalışılan(Süperman çizgi filmindeki çılgın deli profesörün adı Tesla'dır.) Nikola Tesla'nın insanlığa yeterli katkı yapmasını engelleyen iki kişiden biri John Davison Rockefeller diğeri ise Tesla ile aşağı yukarı aynı çalışmaları yapan ama daha başarısız olan Thomas Edison'ın finansörü J. P. Morgan'dır. Tesla, bu ikilinin ekonomik çıkarlarını tehdit ettiği için yok edilmeye çalışılmıştır, Edison'ın arkasında J. P. Morgan gibi bir güç olduğu için aynı çaba ona karşı uygulanamamıştır veya başarılı olamamıştır.

 Ampül, gaz yağını tamamen tarihe gömecek iken başka bir dahi olan Henry Ford, kendi üretim tarzıyla otomobil üretmeye başlamıştır fakat Abd'de araba tekeli olan dernek patent haklarını kullanıp bu arabanın üretilmesi yasaklatmıştır fakat daha sonra ise mahkeme bu kararı bozmuştur. H. Ford sayesinde artık sıradan insanlar bile araba sahibi olabilmektedir ve gaz yağının çöpü ! olan benzin birden bire en kıymetli ürünlerden biri haline gelmiştir fakat diğer taraftan H. Ford'un yıktığı barajın suyu John Davison Rockefeller'in  de üzerine doğru gelmektedir.



rockefeller yahudimi




Standard Oil'e kartel Davası


 Abd'de birçok sektördeki karteller insanların nefreti kazanmıştır ve bunlar ile mücadele siyasetçilerin bile uzak kalamayacağı bir alana dönmüştür. 1896 seçimlerinde Demokrat Parti adayı W. J. Bryan açıkça kartellere savaş açmıştır ve karteller de ekonomik gücüyle daha zayıf aday olan Cumhuriyetçi aday olan W. Mckinley'i başkan yapmışlardır fakat Cumhuriyetçilerin içindeki bir diğer aşırı kartel karşıtı olan güçlü senatör T. Roosevelt'in de ekarte edilmesi gerekir ki o dönemde bunu gerçekleştirmek için Roosevelt'in başkan yardımcısı olması sağlanmış (Başkandan ayrı politika dillendiremesin.) fakat kaderin ise bam başka bir planı vardı; Mckinley, suikaste kurban gitti ve etkisi zayıflatılmak istenen Roosevelt başkan oldu, daha sonra ise Abd'de kartel davaları açılmaya başlamıştır. John Davison Rockefeller ileri yaşına rağmen kurtuluşu olmayan bu davalara katılmamak için oradan oraya kaçışıyordu (Tebligat almama) ama sonunda yargılandı ve Rockefeller'in kartel olması için neredeyse ömrünü adadığı Standard Oil suçlu bulunup,yedi parçaya bölündü. 




Üstte konu ile ilgili güzel bir belgesel var,bazı noktaların akış oluşturabilmek için eklenmiş gibi fakat ana tema güzel aktarılmış.



Twitter: Yusuf Yüksel



Facebook: Yusuf Yüksel

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder