16 Ekim 2020 Cuma

Dijital para nedir

  Dijital paralar günümüzde en fazla dikkat çeken konulardan biridir diyebilirim. Son zamanlarda bütün merkez bankalarının yeni dijital paralarını tanıtmak/geliştirmek için sıraya girdiğini görüyoruz. Merkez Bankalarının bize yenilik olarak sunduğu dijital paralar ne kadar büyük yenilik ve merkez bankalarının veya daha büyük çerçevede ekonomi yönetimlerinin dijital paralara yaklaşımındaki akıl almaz saflık bunun gerçekten bir saflık mı olduğu sorusunu insanın aklına sokuyor. Merkez bankalarının dijital para projelerini pazarlarken ifade ettiği amaçlar ile gerçek amaç arasında inanılmaz büyük farklar olabileceğine inanıyorum.

 

 Öncelikle en baştan başlarsak dijital paralar son zamanlarda büyük bir yenilik olarak sunuluyor olsa da kredi kartları sayesinde elektronik/dijital paralar çok uzun yıllardan beri hayatımızın içinde, son yıllarda Bitcoin başta olmak üzere kripto paraların hayatımıza girmesi ile dijital paralara bakış çok ciddi şekilde değişikliğe uğradı fakat şunu da ifade edebilirim; merkez bankalarının dijital paraları ile kripto paralar aynı şeyler olduğu tartışılır ve bazı açılardan bir birlerine en uzak varlıklar bile diyebilirim.


Dijital paralar bize ne sunacak


 Ben kripto paraların ''Yeni dünya düzeni'' veya ''Yeni dünya para birimi'' olduklarına dair bir işaret görmüyorum; açıkçası Şant Manukyan gibi Türkiye'de hem ekonomiden hem de kripto paralardan çok iyi anlayan bir ekonomistin de dediği gibi: '' Kripto paradan anlayan insanlar ekonomiden pek anlamıyorlar, ekonomiden anlayan insanlar ise kripto paraları pek anlayamıyorlar.'' İşin ekonomi kısmına hakim olanlara kripto paraların devrim yapması pek makul gelmiyor çünkü kripto paralar bize 50 sene önce aşılmış hataları yenilik olarak sunuyor, insanlığın binlerce yıllık birikiminden yola çıkarak varlığına inandığımız bir paranın sahip olması gereklilikleri yok sayıyor ve yeni dünya para birimi gibi şeylerden bahsediyor. Ben buna biraz bile inanamıyorum. Bahsettiğim şeyi daha çok iktisadı yok sayan ama kripto paralara hakim insanlar yapıyor.


  Diğer tarafta da kripto paralara halen fişi çekilince ortadan kalkacak bir meta muamelesi yapan ekonomistler var ki bu da çok yanlış. Kripto paralar halen istikrar sağlamış varlıklar değil belki isimleri değişecek, teknolojileri değişecek ama hayatımızda var olacaklar hatta bu varlık yavaş yavaş hayatın her alanında güçlenecek.


  Dijital paraların şu an hayatımıza kattığı en büyük katkı ödeme kolaylığı diyebiliriz ve bu konuda isim/konsept değişse de teknoloji çağında bir devrim olması kaçınılmaz ki ekonomi yönetimleri de bunun farkında ve bu devrimin bir parçası olmanın peşine düştüler. Günümüzde insanlar halen para transfer etmek için ücret ödüyor ki bunun teknoloji çağında hiçbir gerekliliği yok. Yurt içi ödemeler yine idare edilebilir ama insanlar yurt dışına para göndermek için hem büyük ücretler ödüyorlar hem de ekstra bir ücret ödemeyi tercih etmezlerse genelde günlerce bazen haftalarca paranın yerine ulaşmasını bekliyorlar. Bu bir gereklilik mi kesinlikle hayır, dünyada bankaların kendi çıkarları için kurdukları bir sistem ve paranın çok daha düşük maliyetle daha hızlı yerine ulaştırılması için bir engel yok fakat bu durumda bankaların bu işten karı azalır. Kripto paraların şu an insanlara sağladığı en büyük faydalardan biri daha hızlı ve daha ucuz para transfer etmektir. Şu an büyük sermayeyi kripto paralarla yurt dışına göndermek mümkün değil ama kripto paralar hayatımıza girdikçe bankalar da bu çağın gerisinde kalmış komisyonları, hantallığı terk etmesi kaçınılmaz olacak. ( Ben sadece yurt dışı para transferlerini ifade ettim; pos cihazı, kredi kartı gibi konuları size havale ediyorum.)


 Dijital paralara ilgi gösterilmesinin bir diğer önemli ve ülkeler için hayati olan kısmı dijital paralar ve teknolojik gelişmeler ile insanların harcama eğilimleri, tercihleri hakkında inanılmaz bir veri kontrolü sağlama potansiyelidir ki günümüzde Büyük veriye hakim olmak pazara hakim olmaktan daha önemli bir duruma gelmiş durumda.


Amazon Örneği


 Amazon uzun yıllardır dünyanın en değerli şirketlerinden biri; bu yazı yazıldığında Amazon'un piyasa değeri 1,67 trilyon dolardı; Wallmart'ın piyasa değeri ise 410 milyar dolar civarında. Bu yeni bir şey değil iki şirket arasında uzun yıllardır büyük bir değer farkı var fakat Amazon ile Wallmart'ı pazar payı, ciro, karlılık gibi dinamiklerle kıyaslayınca ise Amazon, Wallmart'ın yanında komik duruyor.


 Amazon'u mevcut bilançosuna göre anormal değer görmesinin ana sebebi ''Big data''ya hakim olması hatta bu konuda bütün dünyada öncü firmalardan biri olması.


  Amazon insanlara 2 saat içinde ürün ulaştırmayı vaat edebiliyor çünkü big dataya hakim olan bir şirket siz kararınızı vermeden önce alacağınız şeyi sizin için yola çıkarabiliyor veya sizden önce çocuk sahibi olacağınızdan haberdar olabiliyor. Big dataya hakim bir şirketten alışveriş yapmanızın şirkete dönüşü gelirdir, yapmamanız dönüşü ise yatırımdır çünkü siz almadığınız her ürünle şirketin optimum fiyat belirlemesinde fiyatlar ile kalite veya marka arasında ilişki kurmasına yardımcı olursunuz. Bunun dışında müşteriler aldıkları veya almadıkları ürünlerle şirkete sürekli olarak uygun yatırım fikirleri sunuyor; müşteri tercihleri ile Amazon bir ürünü kaça pazarlayabileceğini, pazarladığı ürünün kar marjını ve ne kadarlık bir pazara ulaşacağını, müşterilerin kalite ve marka beklentisini çok net şekilde bilip yatırım yapabilmektedir ki şu an gelişmiş ülkelerde zaten bu konuda sınırlamaları içeren kanunlar/kanun çalışmaları var.


 Konuma dönersem dijital paralar kontrol edenlere, Amazon veya dünyada var olan herhangi bir şirkette var olandan çok çok daha büyük veri sunabilir ki bunun ekonomik dönüşü son derece büyük olabilir ve ekonomi yönetimlerinin dijital paralara ilgisinin en önemli sebeplerinden biri budur.


  Özellikle büyük merkez bankalarının artan dijital para eğiliminin arkasında şeytanlık da aranabilir ki bu konu birçok saygın ekonomist tarafından dillendirilmeye başladı.


Merkez Bankalarının dijital paraları


 Yazının başında ifade etmiştim; dünyadaki merkez bankaları dijital para tanıtma konusunda sıraya girmiş durumda, bunlardan bazıları dijital parayı bildiğimiz klasik anlamda elektronik para olarak tanıtıyor ve bunu bir yenilik olarak sunuyor ki bunu yorumlamak bile zor çünkü bu çok saçma bir şey. Dünyada var olan paranın %95'i onlarca yıldan beri bir nevi dijital paradır, geriye kalan %5'in ise sıradan insanlara çok büyük güvenceleri var.


  Merkez bankaları yukarıda bahsettiğim para transferinin hantallığı veya maliyetinden rahatsız ise yapmaları gereken şey yeni bir dijital para üretme sevdasına düşmek değil çünkü bahsettiğim sorunun ana sebeplerinden biri zaten Merkez Bankaları... Büyük veriye hakim olma konusuna gelince merkez bankalarının böyle bir işe girmesi görev tanımlarının çok uzağında ve merkez bankaları böyle bir işe soyunacaksa dijital para ve benzeri yeniliklere ihtiyacı yok. Yazıyı çok çok uzun hale getirip merkez bankalarının yaptığı işin ne kadar amaçsız ve boş olduğunu yazmaya devam edebilirim ama sonuç olarak benden çok daha zeki insanları barındıran merkez bankaları neden böyle boş bir işin peşine düşüyor sorusunun cevabı yok.


 Peki merkez bankaları açısından bakınca hiçbir makul gerekçesi olmayan dijital para olayı merkez bankalarının neden önemli bir gündemi haline geliyor sorusu birçok saygın ekonomistin de radarında olan bir konu....


 Fiziksel para son zamanlarda çok tuhaf haberlerle anılıyor, örneğin yeterince düşük IQ sahibi olabilirsek bu dünyada Covid-19'un yayılmasına fiziksel paranın dolaşımda olması kadar hiçbir şeyin sebep olmadığına inanabiliriz veya fiziksel para ortadan kalkarsa dünyada kara para, vergi kaçırılması gibi sorunların hepsinin ortadan kalkacağına inanacağız.


 Ciddi olmak gerekirse merkez bankalarının fiziksel parayı ortadan kaldırma gibi gizli bir gündemi olduğu iddiasına komplo teorisi demek zor. Para politikalarının sıkılaşma konusunda sınırı yok diyebiliriz ama gevşeme konusunda aynı şeyleri ifade edemiyoruz. Dünyada şu an İsviçre'de -%0,75, Avrupa'da uzun süre negatif faiz gördük ama bunun götürüsü getirisinden fazla olduğu için faizler şu an 0'a çekildi. Japonya'da sembolik negatif faiz var. (Negatif faiz nedir) fakat ekonomilerde gerçek bir gevşemeye şahit olabilmemiz için başta %2-3 gibi negatif faizler görmeliyiz ki bu pek mümkün değil. Merkez Bankalarının bu şekilde bir politika izlemesi durumunda insanlar sistemden çıkmaya başlarlar fakat fiziksel paranın ortadan kalkması durumunda bu ihtimal ortadan kalkar.


 Dijital paranın avantajlarını anlatmaya çalışmayacağım bu zaten bilinen bir şey ve bu avantajlar sayesinde dünyadaki fiziksel banknot miktarı uzun yıllardır azalıyor, muhtemelen azalmaya da devam edecek fakat banknotların ortadan kalması sıradan insanlar için çok da tercih edilmeyecek bir ekonomik konjonktürün de kapısını açabilecek bir olay. 


 Merkez bankalarının dijital para aşkının arkasında gerçekten mantıklı bir gerekçe bulmak zor ve sıkışmış merkez bankaları için dijital paranın misyonunu da düşününce merkez bankalarının bize pazarladıkları ile amaçladıkları şeyin aynı olmadığı fikri basit bir komplo teorisinden daha fazla değer görmeyi hak ediyor. Mesela TCMB gibi dünyada para transferinde büyük pay sahibi olmayan bir merkez bankasında dijital para aşkı ortaya çıkarsa buna da bir anlam yükleyebiliriz. (Fırsat) ama FED'in, ECB'nin dijital para ile işi ne sorusunda birçok nokta karanlık kalıyor.


 Biz kripto paralara isimleri gereği para diyorsak da bu varlıklar bir paradan çok yatırımcıların gözünde emtia gibi değerlendiriliyor fakat yukarıda bahsettiğim gibi merkez bankalarının dijital paraları zamanla fiziksel banknotları ortadan kaldırıp paranın durduğu yerde değer kaybetmesini yeni normal haline getirirse kripto paralar gerçekten paraya dönüşebilecek bir varlık sınıfı olabilir ki böyle bir senaryoda dijital para ile kripto para tamamen ayrı varlıklara dönüşüyor. Buna ilaveten merkez bankalarının dijital para ilgisini kripto paralar için olumlu olarak yorumlamak da çok doğru mu tartışılır. Fiziksel banknotların kullanımının sona ermesi çok farklı bir ekonomik iklimin işaretçisidir ve rahatlıkla söyleyebilirim ki böyle bir dünyada kripto paraların yeri olduğunu hiç sanmıyorum.


 (Yazının aşırı uzun olmaması için bazı bölümleri çıkarmak zorunda kaldım.)


  Daha önce konu hakkında yazdığım için atladım. (Negatif getirili tahviller neden alınır)





Twitter: Yusuf Yüksel

1 yorum:

  1. https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/Report_on_a_digital_euro~4d7268b458.en.pdf Avrupa mmerkez bankasının ve BIS'in raporları https://www.bis.org/publ/othp33.pdf

    YanıtlayınSil