15 Ekim 2020 Perşembe

Dolar tekrar 1,5 lira olur mu

  Türkiye'de insanların ekonomi algısı döviz kurları ile özellikle de dolar/TL kuru ile son derece güçlü etkileşim halindedir. Dün sosyal medyada ilgiyle takip ettiğim bir konu vardı, insanlar dolar kurunun yeniden 1,5 TL'e nasıl dönebileceğini tartışıyordu ama tartışılan şey dolar kuru değil, Türkiye'nin nasıl yeniden ekonomik olarak rahat bir döneme gireceğiydi yani insanlar dolar kurunun iyileşmesi ile refah arasında çok ciddi bir bağ kuruyorlar fakat gerçekte bu böyle değil. Neden 1,5 TL sorusuna cevap vermek gerekirse Türk halkı ekonomik olarak kendini mutlu hissettiği dönemlerde dolar kuru çok uzun süre 1,5 lira civarlarında kalmıştı. Soruyu düzelteyim; rakamlara takılmadan Türkiye'de ekonomik durum iyileşirse beklenmesi gereken veya optimum faydayı sağlayacak olan gelişme Türk Lirasının sürekli olarak değerlenmesi midir? Kişisel fikrim bu sorunun cevabı da hayırdır.


dolar 1,5 tl



 Bu olayın bir para politikası kısmı var: Ali ağaoğlu'nun (ekonomist olan) bu konuda şöyle bir açıklaması var ki ben de katılıyorum; cümle tam olarak böyle miydi bilemiyorum ama kendisi: ''Bana yeni bir pasaport ve hayatımı idame ettirecek para verin dolar kurunu birkaç ayda 1 liraya indireyim gibi bir cümle kurmuştu.'' Daha net ifade edeyim; Türkiye'de dolar kuru tabii ki hızla düşürülebilir ama bunun bedeli önemlidir; yarın Merkez Bankası piyasadaki TL likiditesini boğup 10 doları 1 TL'e de eşitler ama bunun bedeli olarak Türkiye ekonomisi akıl almaz bir daralma yaşarsa bunun ekonomik olarak bir faydasından söz edemeyiz. Ben en uç noktayı ifade ettim, daha uygun şartlarda para politikası yapıcılarının Türk Lirasını değerlendirmek için Türk Lirası likiditesini olması gereken seviyenin altında tutmadığı müddetçe Türk lirasının güçlenebilmesi için ülkemizde katma değerin artması veya daha fazla üretim gerçekleştirmemiz gerekir.


 Türk Lirasına değer kaybettiren ana olgu enflasyondur yani ülkedeki para ülkedeki arza göre ne kadar fazla ise bu iki kavram bir birine eşleneceği için para değer kaybetmektedir; Türkiye'de ürettiğimiz ürünlere daha fazla değer katmamız veya daha fazla üretebilmemiz ülkedeki arzı artırır ama böyle bir senaryoda bence optimum fayda için arz artışı ile birlikte paranın da artmasıdır böylelikle Türk Lirasının değerlenmesi değil, insanlarda gelir artışı ortaya çıkar ki sonuç olarak alım gücü açısından arada fark yoktur fakat Türk Lirasının aşırı güçlenmesi deflasyonist bir senaryodur ki deflasyon ekonomiler için sağlıklı bir gelişme değildir; biz de fazlalığı sorun çıkarıyor olsa da enflasyon ortamı ekonomiler için daha sağlıklı bir ortamdır. Daha somut ifade etmek gerekirse gelirlerin sabit kalması koşuluyla dolar/TL'nin 1,5 liraya geri dönmesinin faydası ile dolar/TL'nin 8 lira olması ama ortama gelirin yaklaşık 3 bin liradan 15 bin liraya(+ortaya çıkacak enflasyon) çıkması senaryosunda daha faydalı olabilecek olan senaryo ikincisi olabilir yani Türk Lirasına değer kazandırmak ile kurda istikrar sağlayıp gelirleri artırmak arasında tercih yapılırsa ikincisi daha olumlu olabilir ki aslında bize 1,5 lira seviyesini cazip gösteren dönemde olan da aslında buydu.


 Somut ifade etmek gerekirse Dolar/TL'nin 1,5 lira olması ve ortalama gelirin 3 bin lira olması ile Dolar/TL'nin 20 lira olması ve ortalama gelirin 40 bin lira olması arasında alım gücü açısından bir fark yoktur. Fark daha çok geçmiş zamanın etkileri ile alakalıdır. Örneğin geçmiş dönemde alınan borçların etkisi ilk akla gelebilecek olan dinamiktir.


  Türkiye'de Türk lirası çok fazla değerlenirse son zamanlarda alınan yerel para cinsi kredilerin ciddi olumsuz etkilerine maruz kalırız, Türk Lirasının değer kaybetmesi ile diğer senaryoya zaten şahitlik ediyoruz. bu konuda da en uygun senaryo en azından kısa vadede gelirlerin artması, kurda ise istikrarın sağlanmasıdır. Konu dışı olsa da şunu eklemek lazım, Türkiye'de borçluluk yapısı politika yapıcıların kozlarını azaltan bir faktördür örneğin döviz borçluluğumuz daha makul seviyelerde olsaydı, yüksek enflasyonun yükümlülerin borçlarını ödemesinde büyük fayda sağlayacaktı. Güncel durumda döviz kurları ile mücadele etmek isteniyorsa başta faiz olmak üzere Türk Lirasını güçlendirecek adımların atılması gerekir fakat yerel para cinsi yükümlülükler bunu daha zor hale getiriyor; bizde döviz ve Türk Lirası cinsi borçlulukların dağılımı neredeyse yarı yarıyadır.


 İhracatla yerel para birimi arasında güçlü bir bağ kurulmaktadır ama ben bunun doğruluğunu verilerde göremiyorum. Örneğin dünyanın normalleştiğini var sayıyorum, Türk Lirasının 10 lira olması mı ihracata daha fazla katkı yapar yoksa Avrupa'nın beklenenin çok üzerinde büyümesi mi diye sorulursa bence Avrupa'daki olumlu gelişmeler ihracata daha fazla katkı sağlar ve Türkiye'de döviz kurunun ihracata sağlayabileceği katkının hiçbir seviyede döviz kurunun yan etkilerini karşılayacağını sanmıyorum. 

 Son soru da şudur; TL'nin değeri ne kadar olmalıdır? Bu konuda da kişisel fikrim kıstasın dolar olmaması gerektiğidir; biz doları sabit bir değer olarak görüyoruz fakat bu doğru değil dolar da(DXY nedir) son bir yılda yaklaşık %10 civarında oynaklık sergiledi. Türk Lirasının olması gereken değeri takip edebileceğimiz en doğru veri reel efektif döviz kurudur; mesela yazının başında Türk insanının Dolar kurunun 1,5 seviyelerinde olduğu dönemde çok mutlu olduğunu ifade etmiştim ama o dönem Türk Lirasını reel efektif döviz kuruna göre sürekli olarak olması gereken değere göre daha değerliydi bu da sorun biriktiren bir durum çünkü Türk Lirasının olması gerekenden fazla güçlü olması yerli üreticilerin, ihracatçıların aleyhinedir. İthalatı ve döviz borçlanması teşvik eder.


  Reel efektif döviz kuru nedir






Twitter: Yusuf Yüksel 

Hiç yorum yok:

Yorum Gönderme